Kiedy w 2001 roku, wraz z grupą odważnych osób, organizowałem pierwszą Paradę Równości w Warszawie, nie myślałem o tym wydarzeniu wyłącznie w kategoriach politycznych. Z perspektywy czasu – i z perspektywy mojego dzisiejszego doświadczenia klinicznego – widzę tamten moment jako potężną, zbiorową interwencję terapeutyczną. Wyjście na ulice miasta, w którym widoczność osób LGBTQ+ była dotąd marginalizowana lub wręcz karana społecznie, było przerwaniem głęboko zakorzenionego skryptu.
Dziś, pracując jako psycholog i psychoterapeuta ericksonowski, na co dzień spotykam się z psychologicznymi kosztami życia w ukryciu. Miesiąc Dumy (Pride Month) to nie tylko festiwal różnorodności. To, z naukowego i terapeutycznego punktu widzenia, kluczowy mechanizm radzenia sobie z jednym z najbardziej niszczących zjawisk psychologicznych: stresem mniejszościowym.
Stres mniejszościowy jako „negatywny trans” społeczny
W psychologii klinicznej zjawisko stresu mniejszościowego (opisanego m.in. przez Ilan Meyer) definiujemy jako chroniczne, unikalne i społecznie uwarunkowane napięcie, którego doświadczają osoby należące do stygmatyzowanych grup. Składają się na niego zarówno obiektywne akty dyskryminacji (stresory dystalne), jak i zinternalizowana homofobia czy transfobia oraz ciągłe oczekiwanie odrzucenia (stresory proksymalne).
W psychoterapii ericksonowskiej bardzo często mówimy o zjawisku transu. Trans nie jest magicznym stanem z filmów, ale codziennym zjawiskiem zawężenia uwagi. Osoba poddana chronicznemu stresowi mniejszościowemu żyje w swoistym negatywnym transie. Jej układ nerwowy jest w stanie ciągłej hiperczujności. Podświadomość, próbując chronić jednostkę przed zranieniem, nieustannie skanuje otoczenie: Czy tutaj jestem bezpieczny? Czy mogę chwycić partnera za rękę? Czy mój sposób mówienia mnie nie zdradzi?
To ciągłe napięcie jest wyczerpujące metabolicznie i psychicznie, stając się fundamentem dla rozwoju zaburzeń lękowych, depresji czy dekompensacji w obrębie struktury osobowości.
Podwójne maskowanie: Intersekcjonalność w gabinecie
Jako terapeuta pracujący często z dorosłymi osobami w spektrum autyzmu (ASD) oraz z ADHD, dostrzegam, jak stres mniejszościowy nakłada się na doświadczenie neuroróżnorodności. Badania naukowe jednoznacznie pokazują, że osoby neuroatypowe znacznie częściej identyfikują się jako osoby z mniejszości seksualnych lub płciowych (w tym z zaburzeniami identyfikacji płciowej/dysforią płciową).
Dla tych pacjentów świat jest podwójnie nieprzewidywalny. Doświadczają oni podwójnego mniejszościowego stresu. Z jednej strony muszą maskować swoje cechy autystyczne lub objawy ADHD, aby dopasować się do neurotypowego społeczeństwa (tzw. camouflaging), z drugiej – często muszą ukrywać swoją orientację lub tożsamość płciową. Z perspektywy ericksonowskiej, pacjent zużywa ogromne pokłady swoich wewnętrznych zasobów nie na rozwój, ale na utrzymanie fasady, która ma zapewnić mu fizyczne i emocjonalne przetrwanie.
Miesiąc Dumy – perspektywa ericksonowska
Milton Erickson, twórca tego nurtu psychoterapii, uważał, że każdy człowiek posiada w sobie zasoby niezbędne do rozwiązania swoich problemów i rozwoju, ale czasem te zasoby są niedostępne z powodu sztywnych przekonań lub traumatycznych doświadczeń.
Jak zatem Pride Month działa na naszą psychikę z tej perspektywy?
- Przerwanie wzorca (Pattern interruption): Życie w ukryciu tworzy sztywny wzorzec unikania. Pride Month przerywa ten wzorzec. Pokazuje, że bycie widocznym nie musi wiązać się z zagrożeniem, ale może generować radość, przynależność i siłę.
- Spożytkowanie (Utilization): W terapii ericksonowskiej wykorzystujemy wszystko, co pacjent przynosi do gabinetu. Pride to społeczne spożytkowanie naszej inności. To, co przez większość roku jest źródłem wstydu narzucanego przez społeczeństwo, w czerwcu staje się powodem do dumy, siły i solidarności. Przekuwamy stygmat w zasób.
- Społeczny reframing: Zmiana ramy (reframing) pozwala nadać zjawisku nowe znaczenie. Kiedy maszerowaliśmy w 2001 roku, zmienialiśmy ramę z „ukrywającej się mniejszości” na „pełnoprawnych obywateli domagających się swoich praw”. Dziś każda flaga wywieszona na balkonie jest pozytywną sugestią dla nieświadomości młodych ludzi LGBTQ+: Jesteś tu chciany. Jesteś pełnowartościowy.
Znaleźć oparcie w sobie
Nasza historia – zarówno moja osobista, od pierwszej Parady, po dzisiejszą pracę w gabinecie, jak i nasza wspólna historia jako społeczności – to dowód na niezwykłą plastyczność i rezyliencję ludzkiej psychiki. Stres mniejszościowy jest faktem popartym twardą metodologią naukową. Ale faktem jest również to, że potrafimy ten stres transformować.
Miesiąc Dumy jest nam potrzebny, ponieważ działa jak masowa interwencja wspierająca. Przypomina naszej podświadomości, że przetrwanie to nie wszystko. Mamy prawo do autentycznego, pełnego życia, w którym nasza tożsamość, neurologia i osobowość mogą integrować się w bezpiecznym, akceptującym środowisku. To czas, kiedy możemy wziąć głęboki oddech i odzyskać dostęp do tych zasobów, które na co dzień musimy inwestować w obronę przed uprzedzeniami.
Bibliografia
- Erickson, M. H., & Rossi, E. L. (1979). Hypnotherapy: An exploratory casebook. Irvington Publishers.
- George, R., & Stokes, M. A. (2018). Sexual orientation in autism spectrum disorder. Autism Research, 11(1), 133–141. https://doi.org/10.1002/aur.1892
- Hendricks, M. L., & Testa, R. J. (2012). A conceptual framework for clinical work with transgender and gender nonconforming clients: An adaptation of the Minority Stress Model. Professional Psychology: Research and Practice, 43(5), 460–467. https://doi.org/10.1037/a0029597
- Hull, L., Petrides, K. V., Allison, C., Smith, P., Baron-Cohen, S., Lai, M.-C., & Mandy, W. (2017). „Putting on my best normal”: Social camouflaging in adults with autism spectrum conditions. Journal of Autism and Developmental Disorders, 47(8), 2519–2534. https://doi.org/10.1007/s10803-017-3166-5
- Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: Conceptual issues and research evidence. Psychological Bulletin, 129(5), 674–697. https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.5.674
- Strang, J. F., Kenworthy, L., Dominska, A., Sokoloff, J., Kenealy, L. E., Berl, M., … & Wallace, G. L. (2014). Increased gender variance in autism spectrum disorders and attention deficit hyperactivity disorder. Archives of Sexual Behavior, 43(8), 1525–1533. https://doi.org/10.1007/s10508-014-0285-3
- Warrier, V., Greenberg, D. M., Weir, E., Buckingham, C., Smith, P., Lai, M.-C., … & Baron-Cohen, S. (2020). Elevated rates of autism, other neurodevelopmental and psychiatric diagnoses, and autistic traits in transgender and gender-diverse individuals. Nature Communications, 11(1), 3959. https://doi.org/10.1038/s41467-020-17794-1
- Yapko, M. D. (2012). Trancework: An introduction to the practice of clinical hypnosis (4th ed.). Routledge.